Definicja i objawy

AUTYZM

Zgodnie z obowiązującą w Polsce Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń Psychicznych i Zaburzeń Zachowania ICD-10 z 1993r. jest całościowym zaburzeniem rozwoju charakteryzującym się nieprawidłowym i/lub upośledzonym rozwojem, pojawiające się przed 3 rokiem życia, w którym występuje nieprawidłowe funkcjonowanie we wszystkich spośród trzech sfer: interakcjach społecznych, komunikacji oraz ograniczonym, powtarzającym się repertuarze zachowań.

ROZWÓJ SPOŁECZNY OSÓB Z AUTYZMEM

Zdolności społeczne u poszczególnych osób dotkniętych autyzmem są bardzo różne. Wiele badań wskazuje, że większość osób z autyzmem nie potrafi uczestniczyć w interakcjach opartych na schemacie „dawania i brania”. Pierwsze niepokojące symptomy mogą się pojawić już we wczesnym dzieciństwie, kiedy niemowlęta nie pozwalają się karmić, nosić na rękach czy reagują płaczem na przytulanie. W następnych miesiącach życia niepokój rodzica wywołuje brak zainteresowania dziecka rówieśnikami, zaczyna się zabawa „obok”, a nie „z”. Szczególne zainteresowania dzieci autystycznych sprawiają, że zaczynają one szukać towarzystwa dzieci starszych lub osób dorosłych.

Rozwój społecznych kompetencji człowieka od najwcześniejszych miesięcy determinowany jest przez zdolność do naśladowania. Najpierw mama powtarza zachowanie (ruchowe lub werbalne) dziecka, a następnie ono stara się ją naśladować. Badacze jednoznacznie wskazują, że niespełna dwuletnie dzieci z autyzmem znacznie gorzej naśladują inne osoby niż ich rówieśnicy. W latach następnych następuje znaczny wzrost kompetencji w zakresie naśladowania, co jest dobrym prognostykiem dla przyszłej edukacji dzieci.

Trudność w relacjach międzyludzkich sprawia dzieciom dotkniętym autyzmem nieumiejętność właściwej interpretacji gestów, mimiki, postawy ciała. Przyczynę takiego stanu rzeczy badacze przypisują nierozwiniętej u autystów „teorii umysłu”. W wyniku tego, nie są oni w stanie zrozumieć stanu umysłu innych ludzi, nie potrafią rozpoznać, czego inni ludzie oczekują, pragną, co wiedzą. Ściśle łączy się to z brakiem lub znacznym ograniczeniem zdolności do współodczuwania stanów emocjonalnych innych osób. Osoby z autyzmem postrzegane są zatem jako nie- empatyczne.

Charakterologiczne zróżnicowanie wśród populacji osób z autyzmem jest bardzo duże. W swojej książce prof. Pisula powołuje się na wyniki badań Lorny Wing i Judith Gould. Opisały one trzy grupy dzieci, które różniły się właśnie poziomem rozwoju społecznego. Pierwsza grupa prezentowała dużą rezerwę, aktywnie unikała kontaktu i stanowi niestety około 60% osób z autyzmem. Druga obejmowała osoby bierne, zaś trzecia- osoby aktywnie dążące do kontaktu z innymi osobami, był on spontaniczny, ale też specyficzny. W tej grupie znajdowały się dzieci z najlepiej rozwiniętymi zdolnościami werbalnymi.

Zróżnicowanie to pokazuje, że populacja osób z autyzmem jest podobna w swojej prezentacji do populacji ludzi zdrowych. Istotne jest również, iż na przestrzeni życia każdej jednostki kompetencje społeczne ulegają zmianom, bądź w kierunku rozwoju, bądź ich zablokowania.

MOWA I KOMUNIKACJA

Brak lub zaburzony rozwój mowy jest pierwszym, zauważalnym dla rodziców sygnałem, że rozwój ich dziecka może przebiegać nieprawidłowo. L. Kanner opisując autyzm uważał opóźnienie lub brak rozwoju języka za czynnik o pierwszorzędnym znaczeniu.

Wśród osób ze spektrum autyzmu występuje duże zróżnicowanie pod względem rozwoju mowy i komunikacji- od całkowitego braku umiejętności porozumiewania się z otoczeniem, po zachowaną zdolność mówienia pełnymi zdaniami, często jednak bez zachowanej perspektywy odbiorcy (Markiewicz K.). M. Rutter uważa, że u około połowy dzieci nigdy nie rozwinie się mowa funkcjonalna.

W przypadku autyzmu trudności w dziedzinie języka i komunikacji wynikają, nie tylko, jak się powszechnie sądzi, z braku motywacji do komunikowania się, ale również z braku wystarczającej wiedzy, do czego służy komunikacja, przy jednoczesnym braku umiejętności jej wykorzystania w procesie porozumiewania się z innymi ludźmi (E. Pisula). Największe zaburzenia zauważalne są w obszarze inicjowania i/lub podtrzymywania kontaktu werbalnego, zarówno dorosłymi, jak i rówieśnikami, w którym zachodzą zwrotne reakcje na komunikaty innej osoby.

Osoby z autyzmem mają również problemy z rozumieniem wypowiedzi, zwłaszcza metaforycznych. Stwarzają mylne wrażenie zrozumienia komunikatu reagując mechanicznie, rutynowo, często opierając się na wskazówkach sytuacyjnych, słowach źródłowych lub intonacji.

Posiadają znaczny zasób słownictwa z dominującą tendencją do wiązania zwrotów i wyrażeń o z konkretnymi sytuacjami, dlatego duże problemy nastarcza im elastyczne użycie języka- co można powiedzieć, do kogo, w jakiej sytuacji, w kontekście określonej wypowiedzi.

Skupiając uwagę na szczegółach, a nie na istocie rzeczy, przyporządkowują znaczenia do obiektów na zasadzie przypadkowych skojarzeń, co prowadzi do wytworzenia prywatnego słownika, niezrozumiałego dla przypadkowego odbiorcy. W wypowiedziach występują liczne agramatyzmy, błędy składniowe, kontaminacje (połączenie dwóch lub więcej słów albo wyrażeń, zazwyczaj o pokrewnym znaczeniu, w jedno), zaburzenia nominacji (nazywania), asymilacje (upodobnienie słowa do innego podobnego fonetycznie). Cechą charakterystyczną mowy osób z autyzmem jest również dysprosodia, czyli zaburzenie cech prozodycznych wypowiedzi- nieprawidłowa modulacja, intonacja, rytm, tempo i wysokość tonu.

Poważne problemy wysoko funkcjonującym osobom z autyzmem, sprawnie posługującym się mową werbalną, sprawia mówienie o wydarzeniach przeszłych lub przyszłych, czyli znajdujących się poza aktualną sytuacją, określanie przyczyn i skutków określonych działań.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech mowy osób z autyzmem, oprócz odwracania zaimków, są echolalie (powtarzanie słów i zwrotów zasłyszanych w otoczeniu), czasami połączone z nadmierną gadatliwością i używaniem wymyślonych słów i wyrażeń. Echolalie (bezpośrednia, odroczona) są formami wypowiedzi z natury niekomunikacyjnymi. Jednak z drugiej strony mowa echolaliczna umożliwia dziecku autystycznemu używania języka werbalnego do sygnalizowania potrzeb w początkowej fazie nauki mówienia i komunikowania się.

Mowa, w przypadku osób z autyzmem może być również formą autostymulacji, dostarczając sensorycznego sprzężenia zwrotnego. Dziecko imituje dźwięki, ciągi słów, często o niezrozumiałej treści, fragmenty piosenek, dostarczając sobie atrakcyjnych, a przede wszystkim przewidywalnych bodźców słuchowych.

Osoby dotknięte autyzmem, które nie potrafią posługiwać się mową werbalną używają specyficznych sposobów komunikacji z otoczeniem. Posługując się gestami, ekspresją mimiczną w bardzo ograniczonym zakresie, komunikują się przez instrumentalne dotykanie, ciągnięcie, używanie ręki osoby dorosłej.

Natomiast w przypadku osób z Zespołem Aspergera mowa we wczesnych fazach rozwoju rozwija się prawidłowo- dzieci posiadają bogate słownictwo (często jednak nie rozumieją znaczenia wypowiadanych słów), wypowiadają się poprawnie pod względem gramatycznym i stylistycznym. Ten sposób użycia języka świadczy o dobrej pamięci i myśleniu skojarzeniowym. Cechami charakterystycznymi mowy osób z Zespołem Aspergera są: tendencja do powtarzania zasłyszanych wcześniej wypowiedzi (echolalie), kompulsywne zadawanie pytań, powracanie w swoich wypowiedziach do ulubionego tematu (obsesje tematyczne).Język osób z Zespołem Aspergera jest pedantyczny, słownikowy z osobliwą prozodią- głos monotonny lub przesadnie nasilony, z niewłaściwie rozłożonym akcentem. Gestykulacja towarzysząca wypowiedziom może być niezdarna lub przesadna. Dzieci często reagują złością na brak dostatecznego zainteresowania ze strony słuchaczy (Wacław W.).

Znaczne problemy dotyczą właściwego rozumienia treści wypowiedzi swoich rozmówców, obejmujące złą interpretację zwłaszcza metafor i przenośni, które odbierane są dosłownie. Równie duże problemy obejmują sferę regulowania fizycznej bliskości z innymi ludźmi.

ZABAWA

Zabawa to nie tylko dominująca forma aktywności dziecka, ale w pewnym sensie główne źródło jego rozwoju, do wieku szkolnego. Ma ona przeogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju- informuje go o otaczającym świecie, pomaga w zdobywaniu nowych doświadczeń i umiejętności. Uczy nawiązywania kontaktów społecznych, komunikowania z innymi, przez co dzieci doskonalą umiejętności językowe, doświadczają różnych emocji, uczą się ich rozpoznawania i panowania nad nimi. Podczas zabaw opanowują reguły obowiązujące w grupie i świecie społecznym, poznają role społeczne, właściwości przynależne danej płci.

Zabawy autystycznego dziecka znacząco różnią się od zabaw dzieci zdrowych. Ich zabawy najczęściej mają charakter stymulacji sensorycznych. Wykonują wymyślone przez siebie, stereotypowe, powtarzalne czynności, bawią się często w ten sam, dla nas niezrozumiały sposób. Dobór przedmiotów do zabawy często bywa dziwaczny, nielogiczny (cyfry, litery) - zazwyczaj są to obiekty mechaniczne, którymi nie bawią się zgodnie z przeznaczeniem (np. najważniejszą cechą przedmiotu jest ruch).

Kolejną przyczyną nieprawidłowości w tej sferze jest sztywności i opór wobec zmian. Dzieci z autyzmem mają wąski zakres zainteresowań i aktywności, przez co nie nabywają umiejętności zabawy, albo nabywają w bardzo wąskim zakresie. Do nauki prawidłowej zabawy potrzebny jest drugi człowiek, kontakt i współpraca z nim. Zabawa wymaga koncentracji i zaangażowania uwagi, pamięci, wyobraźni. Dzieci autystyczne nie potrafią naśladować innych, mają upośledzoną zdolność rozumienia emocji innych ludzi oraz braki w zakresie myślenia abstrakcyjnego i wyobraźni. Dlatego też unikają niechcianego kontaktu społecznego, bo powoduje w nich lęk.

Wszystkie objawy pojawiają się między 18, a 36 miesiącem życia. Jeśli ich manifestacja zaczyna się po 36 miesiącu, wówczas mówimy o autyzmie atypowym. Taka sama diagnoza ma miejsce w sytuacji, gdy aktywne są dwa objawy osiowe spośród trzech.